✍🏻 علی قنبری بیدگلی

🔹 کتاب شیرین و خواندنی سیاحت شرق، تحفه‌ای است عطرآگین و روحانی، که از خامهٔ مبارک عالم ربّانی، مرحوم آیةالل‍ه آقا نجفی قوچانی – عطّر الل‍ه تربته – تراوش یافته، و از حیث توصیف لذّت‌ها و خصوصیّات زندگی طلبگی بی‌نظیر است.

🔸 سیاحت شرق را می‌توان جزو معدود شرح حال‌های خودنوشت طولانی به شمار آورد، که اطّلاعات مندرج در آن به خاطر جنبهٔ اتوبیوگرافی‌اش، حائز اهمّیت بسیاری است. علاوه بر آن‌که به دلیل برخورداری از نثر شیوا و دلکش، جزو کتب طلایی تراجم به شمار می‌رود. (ر.ک: اینجا)

🔹 البته طبیعی است که شهرت این کتاب به‌سان هر کتاب مشهور دیگری، آفت بازار نشر آن شده و موجبات چاپ بی‌رویّه و پرغلطِ آن را فراهم آورده باشد.

🔸 بنابراین، باید گفت که ظاهراً تنها چاپ مورد اعتماد و قابل اطمینان سیاحت شرق، چاپ انتشارات امیرکبیر به تصحیح استاد رمضانعلی شاکری می‌باشد.

🔹 به نظر می‌رسد این چاپ، تنها چاپی است که از روی نسخهٔ خطّیِ کتاب تصحیح شده و علی‌رغم پاره‌ای از نقائص آن - که بدان اشاره خواهد شد - ، بر تمام چاپ‌های بازاری و خوش‌رنگ‌ولعابِ دیگر، ترجیح دارد.

🔸 آنچه پس از سال‌ها ممارست و انس با چاپ‌های مختلف کتاب سیاحت شرق به دست آمده، این است که عموم چاپ‌ها - حتّی چاپ زیبا و چشم‌نواز آستان قدس رضوی (بهْ‌نشر) - فاقد ارزش علمی بوده و اغلاط و خطاهای فاحش بسیاری دارند. افزون بر آن‌که مصیبت این قبیل چاپ‌ها منحصر به خطاهای لفظی نمی‌باشد؛ زیرا ناشران کتاب از روی صلاحدید خود، بخش‌هایی از کتاب را انداخته و پاره‌ای از واژه‌ها و تعابیر آقا نجفی را نیز به دلخواه، تغییر داده‌اند.

🔹 گرچه همان‌طور که اشاره کردیم، تصحیح شاکری نیز از جهاتی مورد انتقاد است. ایشان نیز به خاطر پاره‌ای مصلحت‌اندیشی‌ها و علی‌رغم برخورداری از حمایت برخی مسؤولین بلندپایه، قطعاتی از نسخهٔ خطّیِ سیاحت شرق را اساساً وارد متن تصحیح‌شدهٔ خود نکرده و برای روزگاری دراز، مُهر فراموشی بر آن‌ها زده است. این در حالی است گاهی حجم موارد حذف‌شده به چند صفحه بالغ می‌شود!

🔸 البته جای بسی خوشوقتی است که بسیاری از موارد حذف‌شده با نقطه‌چین مشخّص شده است تا محقّقین و علاقمندان با مراجعه به نسخهٔ خطّیِ کتاب، آن موارد را بیابند.

🔹 با این حساب، جای خالیِ یک تصحیح خداپسندانه و منقّح از این کتاب ارزشمند، به وضوح احساس می‌شود.

🔸 ناگفته نماند که آنچه پیرامون سیاحت شرق تحریر شد، دربارهٔ کتاب سیاحت غرب نیز صادق است. چه، علاوه بر این‌که چاپ امیرکبیر مستقیماً به نسخهٔ خطّیِ سیاحت غرب اتّصال دارد، مشتمل بر مقدّمه و خطبه‌ای نیز هست که در چاپ‌های دیگرِ کتاب افتاده است.